حمل‌ونقل رایگان تا دو ماه دیگر؛ اختلاف بر سر سیاستی که موافقان و مخالفان جدی دارد

به گزارش اکوایران، استفاده از مترو و بی آرتی در تهران در روزهایی که پایتخت زیر آتش جنگ بود، رایگان شد. استمرار این رایگان بودن در روزهای پساجنگ هم ادامه داشت و حتی یکی از اعضای شورای شهر تهران پیشنهاد دائمی شدن آن را مطرح کرد. بعد از بررسی این طرح در شورای شهر تهران، رفته رفته بر تعداد مخالفان آن اضافه شد و گروه‌های متخصص حتی خارج از بدنه مدیریت شهری هم انتقاداتی به آن وارد کردند و اعلام کردند که این «رایگان بودن وسایل نقلیه عمومی» نمی‌تواند سبب «کاهش تقاضا برای خودروی شخصی» و در پی آن «کاهش آلودگی هوا و ترافیک» شود. با این حال علیرضا زاکانی، شهردار تهران امروز، سه شنبه 23 تیرماه برای  بررسی دو فوریت لایحه تمدید مهلت زمانی ارائه خدمات حمل و نقل عمومی در خطوط مترو و اتوبوس تندرو در صحن شورا حضور یافت تا به قول مهدی چمران، رییس پارلمان این موضوع تعیین تکلیف شود. در پایان بررسی این لایحه و با پیشنهاد اعضای شورای شهر تهران استفاده تمام شهروندان از حمل و نقل عمومی تا دو ماه آینده رایگان ماند.   

توجیه شهردار تهران درباره حمل و نقل رایگان

علیرضا زاکانی، شهردار تهران در صحن شورای شهر تهران درباره حمل و نقل عمومی رایگان گفت: آنچه که در مورد حمل و نقل عمومی رایگان صحبت می کنیم، بیش از اثر مادی اثر معنوی دارد. ما در اتوبوس های تندرو ۳.۲ درصد و در مترو ۱۳.۹ درصد از هزینه ها را دریافت می کنیم. آنچه مطرح کرده ایم جنبه معنوی و توجه به روح شهر دارد. او در صحبت‌هایش از «عدالت» گفت و تاکید کرد: «ما عدالت برای دسترسی به امکانات شهر را فراهم می کنیم؛ موضوع کاملاً شفاف است. دوستان در مورد قانون گرایی صحبت کردند، این ذکر نیست. اگر من بخواهم در مورد این موضوع صحبت کنم شرایط دگرگون می شود. چشم ها را روی گذشته بسته اید. این کار ضرورت داشت و ما برای انقلاب کار کردیم.»

رابطه کاهش مصرف سوخت و رایگان سازی؟

او  با تأکید بر اینکه رایگان سازی حمل و نقل عمومی مورد توجه دولت قرار گرفت، یادآور شد: وزارت نفت با تمام توان پشتیبان این اقدام بود. روز گذشته به ما اعلام کردند که در اردیبهشت ۵.۷ درصد کاهش مصرف سوخت به ثبت رسیده است که البته می تواند به تعطیلی مدارس و دیگر موارد هم ارتباط داشته باشد. ما چشم خود را بر واقعیت ها نمی بندیم اما قطعا حمل و نقل رایگان نیز اثرگذار است.

زاکانی با اشاره به تجربیات کشورهای دیگر در رایگان سازی تاکید کرد:  دنیا به این قائل است که بخشی از جامعه با تبعیض مثبت، خدماتی را دریافت کند. لایحه ما دو جهت دارد؛ در بخش اول فرصت خواستیم که ظرفیت ها به ثمر بنشیند. ۶ تا ۷ ماه زمان می برد که بلیط با کدملی و هویت افراد تطبیق پیدا کند؛ این موضوع یک افق را روشن می کند.

او اضافه کرد: در بخش دوم خدمت رسانی به اقشار مختلف است. برای مثال جامعه آماری را از آموزش و پرورش دریافت می کنیم و خدمات را براساس آن لیست ارائه می دهیم. لیست جامعه مخاطبان در بنیاد شهید را دریافت خواهیم کرد و متناسب با آن خدمت رسانی می کنیم.

زاکانی با بیان اینکه ۹۶.۸ درصد تخفیف بلیط اتوبوس به افراد ارائه می شود، هم ادامه داد: رایگان سازی این میزان اندک باقی مانده جنبه معنوی دارد. این کار کاملاً مشخص و شفاف است. شهردار تهران با تأکید بر اینکه زیرساخت ها کاملاً مهیاست، یادآور شد: مردم ۸۶ درصد هزینه مترو و ۹۶.۸ درصد هزینه اتوبوس را نمی پردازند. سهم دولت موضوعی است که تعیین تکلیف آن در همکاری شهرداری با دولت انجام می شود.

او  افزود: این لایحه دو دیدگاه دارد؛ یک بخش خدمت برای معیشت و زندگی مردم و سبک کردن بار حمل و نقل عمومی از روی دوش آنها و بخش دوم تکریم شهروندان است.

حمل و نقل عمومی برای چه کسانی رایگان می‌شود؟  

اما در لایحه‌ای که شهردار تهران برای بررسی آن به صحن شورا آمده است، چه کسانی را مشمول استفاده رایگان از حمل و نقل عمومی کرده است؟ زاکانی با بیان اینکه افراد تحت پوشش کمیته امداد، بهزیستی، هلال احمر و افراد معلول در این لایحه مورد توجه قرار گرفته اند، یادآور شد: ایثارگران و جانبازان از ابتدا هم تخفیف ۱۰۰ درصدی دریافت می کردند. دانشجویان و طلاب نیز برای ماه اول تحصیل خدمات با ۱۰۰ درصد تخفیف و برای مابقی سال ۷۰ درصد خدمت دریافت می کنند. اصحاب رسانه و مدال آوران ورزشی، بنیاد ملی نخبگان، معلمان، اساتید دانشگاه و حوزه، کادر درمان، کارکنان شهرداری و خانواده های آنها نیز از تخفیف برخوردار خواهند شد.

شهردار تهران گفت: ما وظیفه داریم به ۹۳ هزار نفر نیروی شهرداری تهران خدمت ارائه دهیم؛ لذا تخفیف ۱۰۰ درصدی برای آنها پیش بینی شد.

او همچنین ادامه داد: مادران تا دو سال پس از تولد فرزند خود و همچنین خانواده های دارای سه فرزند و بیشتر از خدمات رایگان استفاده خواهند کرد.

زاکانی با بیان اینکه برای افراد خوش حساب در پرداخت عوارض نیز این خدمت پیش بینی شده است، یادآور شد: تشویق شهروندان به پرداخت به موقع عوارض خود مزیتی است که قابل مقایسه نیست.

شهردار تهران گفت: از اعضای شورا درخواست می کنیم که همکاری کنند تا بتوان این خدمت را به نحو احسن ارائه کرد. امید دارم که این پیشنهاد دنبال شود تا امروز افق آینده خود را تعیین کنیم تا اقدامات به سرعت انجام شود و بتوانیم اطلاعات را از نهادهای مختلف دریافت کنیم.

رایگان سازی تا پایان رسمی جنگ

در ادامه برخی از اعضای شورای شهر تهران نظرات خود را درباره این لایحه و مساله رایگان بودن حمل و نقل عمومی مطرح کردند، مثلا مهدی پیرهادی رئیس کمیسیون خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران با بیان اینکه حمایت از اقشار آسیب پذیر در این لایحه خوب است، گفت: با این وجود اینکه همه مردم از حمل و نقل عمومی به طور رایگان استفاده نکنند، خوب نیست. در سال ۱۴۰۵ سهم شهروندان در پرداخت هزینه اتوبوس بسیار کم است و سهم کمتر از سه درصدی ناچیز است و ما ۹۷ درصد یارانه می دهیم. برای سه درصد بحث می کنیم؟ احمد علوی، دیگر عضو شورا هم پیشنهاد داد که تا پایان رسمی جنگ، حمل و نقل عمومی رایگان باشد.

تمدید استفاده از حمل و نقل عمومی رایگان

در ادامه پیشنهاد تعدادی از اعضای شورای اسلامی شهر تهران، استفاده تمام شهروندان از حمل و نقل عمومی تا دو ماه آینده رایگان ادامه خواهد داشت تا پایان رسمی جنگ بنابر اعلام شعام و رأی گیری در مورد تمدید این مدت بنابر شرایط کشور هر دو ماه یکبار انجام خواهد شد. این پیشنهاد با با ۲۱ رأی موافق تصویب شد.

مخالفان چه می‌گویند؟

با این حال کارشناسان ترافیکی درباره رایگان سازی نظراتی مغایر با برخی متولیان امر شهری داشتند. در مناظره‌ای که اکوایران در برنامه «میدان شعاع» برگزار کرد، مرضیه باریکانی، کارشناس حمل و نقل ترافیک عنوان کرد که این موضوع هیچ تاثیری در ترغیب مردم به استفاده از وسایل نقلیه عمومی نخواهد داشت. پیمان سنندجی، رییس کمیسیون حمل و نقل اتاق بازرگانی هم تاکید داشت:  رایگان کردن فقط یک کلمه است، اما اگر بخواهیم واقعاً به سمت آن برویم، بسیاری از نظامات موجود از بین خواهد رفت. نظام بلیط الکترونیک خودش موضوع بسیار گسترده‌ای بود و قرار بود به یک نظام شهری تبدیل شود؛ یعنی شهروند بتواند از همان کارت در سینما، استخر و سایر اماکن عمومی شهرداری هم استفاده کند.

پژوهش دیگری که بازوی مطالعاتی شهرداری تهران انجام داده بود هم رایگان سازی را سیاستی مطلوب توصیف نکرد. در این پژوهش که برای نخستین بار در اکوایران منتشر شد، تاکید شد: رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی در کوتاه‌مدت می‌تواند به‌عنوان یک سیاست حمایتی، به کاهش بخشی از هزینه‌های خانوارها کمک کرده و از منظر اجتماعی و سیاسی نیز با استقبال عمومی مواجه شود. با این حال، تبدیل این رویکرد به یک سیاست دائمی، بدون پیش‌بینی منابع مالی پایدار و برنامه‌ریزی دقیق، می‌تواند پیامدهای قابل توجهی برای مدیریت شهری به همراه داشته باشد.

کارشناسان معتقدند حذف درآمدهای حاصل از فروش بلیت، فشار بیشتری بر بودجه شهرداری وارد می‌کند و در صورت نبود منابع جایگزین، ممکن است کیفیت خدمات حمل‌ونقل عمومی تحت تأثیر قرار گیرد. همچنین افزایش تقاضا برای استفاده از ناوگان عمومی بدون توسعه متناسب زیرساخت‌ها و ظرفیت خدمات، می‌تواند به ازدحام بیشتر، کاهش کیفیت سفر و نارضایتی شهروندان منجر شود.

در این گزارش همچنین بر موضوع عدالت شهری تأکید شده است. به اعتقاد پژوهشگران، بهره‌مندی یکسان همه شهروندان از خدمات رایگان لزوماً به معنای توزیع عادلانه منابع نیست و در بسیاری از موارد، سیاست‌های هدفمند حمایتی می‌توانند اثربخشی بیشتری داشته باشند. تجربه شهرهای موفق جهان نیز نشان می‌دهد که به‌جای رایگان‌سازی مطلق، استفاده از تخفیف‌های هدفمند برای گروه‌های خاص، ارائه مشوق‌های هوشمند و سرمایه‌گذاری در ارتقای کیفیت خدمات نتایج بهتری به همراه داشته است.

بر این اساس، مسئله اصلی در مدیریت حمل‌ونقل شهری نه صرفاً رایگان بودن یا نبودن خدمات، بلکه طراحی یک نظام مالی و مدیریتی پایدار است که بتواند همزمان کیفیت خدمات، دسترسی عمومی و پایداری اقتصادی شبکه حمل‌ونقل را تضمین کند.